Bezwaren, stikstof en kosten remmen woningbouw: gemeenten blijven achter bij eigen ambities

Vandaag om 06:00

GEMEENTE NIEUWKOOP - De gemeenten in ons land hebben ruim een kwart van de woningbouw-ambities die ze vier jaar geleden formuleerden niet gehaald. Van de ruim 357.000 huizen die tussen 2022 en 2026 gebouwd zouden worden, zijn er 264.000 daadwerkelijk gerealiseerd, dat is 74 procent. Dat blijkt uit onderzoek van de NOS samen met Studio Nieuwkoop en Omroep West.

In veel gemeenten is het woningtekort een van de belangrijkste onderwerpen in de campagne voor de gemeenteraadsverkiezingen, nu over precies twee weken. Vier jaar geleden was dat niet anders. De meeste gemeentebesturen die toen na de verkiezingen gevormd werden, spraken de ambitie uit fors te (laten) bouwen. Dat deden ze meestal in het coalitieakkoord, soms ook in aparte woonvisies of woondocumenten.

In het collegeprogramma van gemeente Nieuwkoop staat dat de bouwopgave van 1.900 woningen in de periode van 2019 tot 2030 concreet wordt vertaald naar een opgave per jaar. Dit moet verdeeld worden over de kernen en minimaal 2/3e deel moet in het segment 'betaalbaar' vallen.  

Tot en met 2040 wil de gemeente Nieuwkoop in totaal 2.300 woningen willen realiseren, dat is inclusief de 1.900 woningen vanuit het  collegeprogramma. In de periode 2019 tot en met 2025 zijn er in de gemeente Nieuwkoop 709 nieuwe woningen gebouwd. 

De gemeente heeft volgens een woordvoerder te maken met verschillende uitdagingen, zoals bezwaarprocedures, nieuwe stikstofregels, beperkende kaders van de provincie, medewerking van grondeigenaren en netwerkcongestie. 

Grote verschillen

Er zijn verder grote verschillen tussen de gemeenten te zien. Sommige gemeenten hebben hun ambities ver overtroffen. Zoeterwoude bijvoorbeeld wilde er in vier jaar 215 woningen bij, het werden er 642, drie keer zoveel. Zoeterwoude geeft als verklaring voor het succes:  ‘De gemeente heeft hard samengewerkt met de regio, provincie en ontwikkelaars om aan de groeiende vraag naar woningen te voldoen. Zo is de gemeente een publiek-private samenwerking aangegaan voor het woonproject Verde Vista.’

Of neem het Utrechtse stadje Oudewater: het doel was 120 nieuwe huizen. Het werden er 329. Opvallend genoeg behoort het naastgelegen Montfoort juist tot de slechtst presterende gemeenten. Montfoort wil 430 woningen bouwen vóór 2030, tot nu toe zijn dat er pas 30. ‘Onvoldoende’ zegt de gemeente in een toelichting. 'We willen het nieuwe kabinet meegeven te werken aan een wetswijziging om woningbouw te versnellen.'

Lange adem

Ook in Enkhuizen lijkt het een kwestie van lange adem. In het coalitieakkoord stond: “We zetten in op een stevige woon-ambitie: de komende 4 jaar bouwen we tot 400 woningen.” Tot nu toe zijn er 57 opgeleverd, niet meer dan 14 procent van de ambitie. Als verklaring geeft de gemeente: “Voorbereidende onderzoeken naar de haalbaarheid en uitvoerbaarheid van diverse woningbouwplannen hebben meer tijd gevraagd dan beoogd. Ook is tegen woningbouwontwikkelingen beroep ingediend.” Andere gemeenten waar de nieuwbouw niet goed van de grond komt zijn Rheden, Waterland, Zwijndrecht en de buurgemeenten Heemstede en Bloemendaal.

Van de gemeenten die antwoord gaven op onze vragen ligt 61 procent achter op schema, 17 procent doet wat ze beloofden en 13 procent ligt significant vóór op de ambities. De gemeenten kijken daar zelf heel anders tegenaan: gevraagd naar een oordeel over hun prestaties vindt 82 procent dat ze het voldoende, goed of uitstekend hebben gedaan. Er waren immers tal van hindernissen te nemen.

Afgaande op de gegeven antwoorden hebben de Friese gemeenten de ambities het best gerealiseerd: de Friezen bouwden meer dan negentig procent van de ambities. In Noord-Holland en Utrecht werd minder dan zeventig procent van de beloofde huizen gebouwd in de afgelopen collegeperiode. Bij Flevoland missen helaas de twee grootste steden Almere en Lelystad.

Bezwaren van omwonenden

Hoe komt het dan dat de bouw-ambitie niet wordt gehaald? Daar noemen de gemeenten verschillende factoren voor. Meer dan tachtig gemeenten zegt last te hebben van de tijdrovende bezwaar- en beroepsprocedures van omwonenden. Krimpen aan den IJssel legt uit: 'Die plannen ontmoeten vaak veel weerstand in de nabije omgeving, waarbij bewoners ook vaak de gemeenteraad opzoeken om zich over de plannen te uiten. Ook wordt er regelmatig beroep ingesteld tegen een bestemmingsplan. Zo’n procedure kost veel tijd en houdt de start van de bouw lang op.' In Wageningen zijn twee grote projecten twee jaar vertraagd door procedures bij de Raad van State.

Stikstof

De tweede grote vertrager is stikstof, dat 64 keer genoemd wordt. De gemeenten klagen dat de onzekerheid over de regelgeving belemmerend werkt. Bloemendaal, dat er niet in slaagt voldoende woningen te bouwen, licht toe: 'De gemeente ligt in de nabijheid van Natura 2000-gebied. Doordat het landelijk beleid ten aanzien van stikstof steeds wijzigt, hebben veel plannen vertraging opgelopen.' Pijnacker-Nootdorp ligt op schema en prijst zich daarentegen gelukkig: 'De gemeente heeft het geluk dat het buiten een Natura-2000 gebied ligt en dus geen grote stikstofproblematiek kent.'

Kosten en congestie

Andere veelgenoemde oorzaken voor vertraging zijn oplopende bouw- en materiaalkosten, netcongestie (geen ruimte op het elektriciteitsnet) en personeelstekort bij bouwers of gemeenten zelf. Tenslotte wijzen tientallen gemeenten op de tijdrovende bouw- en vergunningsprocedures. Hollands Kroon daarover: 'Woningbouw is een doorlopend proces: planvorming, onderzoeken, participatie, vergunningverlening, financiële haalbaarheid, samenwerking met ontwikkelaars en bouwers.'

Hoe moet het dan wel?

37 gemeenten hebben meer gebouwd dan ze in 2022 beloofden. Wat is hun geheim? Uit de antwoorden van de succesvolle gemeenten vallen twee heel belangrijke factoren op. De eerste is de echte wil om te bouwen, vertaald in een duidelijk en standvastig beleid. 'Duidelijkheid in beleid is essentieel voor een gezond investeringsklimaat, waar woningbouwinitiatieven welig tieren', zegt Hillegom. De tweede factor is een goede samenwerking met andere partijen in het bouwproces. 'Met vertrouwen en elkaar iets gunnen als pijlers', zegt Simpelveld. En Pekela over samenwerking: 'Dit doen we door mee te denken en ruimte te geven waar kan. We kiezen daarbij voor 'ja, mits' in plaats van 'nee, tenzij'.'

Verantwoording

De regionale- en streekomroepen vroegen alle 342 gemeenten in Nederland welke nieuwbouw-ambitie is opgeschreven in de Coalitieakkoorden van 2022 en wat er in vier jaar tijd feitelijk is gebouwd. We kregen antwoord van 280 gemeenten, een respons van 82 procent. De cijfers in dit artikel zijn gebaseerd op die respons. 167 gemeenten hebben zelf een ambitie geformuleerd voor de periode 2022-2026. Voor 90 gemeenten konden die afleiden uit hun ambities voor andere perioden (meestal het tijdvak 2022-2030). 23 gemeenten hebben geen ambitie geformuleerd en is ook niet op een andere wijze te berekenen.